Orta Doğu’da tırmanan savaş ve Hürmüz Boğazı’nda yaşanan fiili kapanma, küresel tarım sistemini doğrudan sarsmaya başladı. Enerjiyle birlikte gübre sevkiyatının durma noktasına gelmesi, üretim maliyetlerini hızla artırırken, dünya genelinde gıda arzı için ciddi bir risk oluşturuyor.
Küresel gübre arzında yüzde 33 daralma
Hürmüz Boğazı’nda gemi trafiğinin aksamasıyla birlikte küresel gübre tedarik zinciri büyük darbe aldı. Verilere göre:
- Nitratlı gübre arzının yüzde 38’i
- Fosfatlı gübre arzının yüzde 20’si
kesintiye uğradı.
Toplamda ise küresel gübre arzında yaklaşık yüzde 33’lük bir daralma yaşandığı tahmin ediliyor.
Bu tablo, özellikle ekim sezonuna giren ülkelerde üretim planlarının ciddi şekilde sekteye uğrayabileceğine işaret ediyor.
22 milyon tonluk üre ihracatı durdu
Körfez bölgesinden yapılan yıllık yaklaşık 22 milyon tonluk üre ihracatı durma noktasına geldi.
Daha da kritik olan ise şu veriler:
- Küresel üre arzının yaklaşık yüzde 46’sı Körfez’den sağlanıyor
- Dünya üre ihracatının üçte biri Hürmüz üzerinden geçiyor
- Küresel kükürt ihracatının yüzde 45’i yine bu hat üzerinden yapılıyor
Bu nedenle yaşanan aksama, yalnızca bölgesel değil, doğrudan küresel ölçekte bir kriz anlamına geliyor.
2,1 milyon ton gübre limanlarda bekliyor
Lojistik aksaklıklar nedeniyle son iki haftada sevk edilmesi planlanan 2,1 milyon tonun üzerindeki üre yükünün yaklaşık yarısı gemilere yüklenemedi.
Bu durum, özellikle hasat dönemine giren ülkelerde ciddi rekolte kaybı riskini beraberinde getiriyor. Uzmanlara göre, bu gecikmeler telafi edilemez üretim düşüşlerine yol açabilir.
Fiyatlar sert yükseldi: üre yüzde 50 arttı
Kriz sadece arzı değil, fiyatları da vurdu.
- Üre fiyatı 482 dolardan 720 dolara çıkarak yaklaşık yüzde 50 arttı
- Amonyak fiyatları yüzde 24 yükselerek 600 dolara dayandı
Artan enerji maliyetleri de bu yükselişi destekledi. Gübre üretim maliyetinin yaklaşık yüzde 80’ini oluşturan doğal gaz fiyatlarındaki artış, üretim tesislerini zor durumda bıraktı.
Enerji krizi üretimi durduruyor
Orta Doğu’daki enerji altyapısına yönelik saldırılar ve arz kesintileri, gübre üretimini doğrudan etkiliyor.
- Katar’da yıllık 5,6 milyon ton kapasiteli tesis kapatıldı
- Pakistan ve Bangladeş’te bazı üreticiler tamamen üretimi durdurdu
- Hindistan’da üretim aylık 800 bin ton azaldı
Bu gelişmeler, küresel arzın daha da daralmasına neden oluyor.
Tarım ülkeleri stok krizi yaşıyor
Gübre tedarikindeki aksama, büyük tarım ülkelerinde zincirleme etki yarattı:
- Brezilya fosfat ihtiyacının yüzde 30’unu karşılayamaz hale geldi
- Avustralya’da stokların nisan ortasında tükenmesi bekleniyor
- Çin ihracat kısıtlamasına giderek piyasadan çekildi
Bu tablo, küresel tarım üretiminde ciddi daralma sinyali veriyor.
Gıda krizine doğru: üretim düşüşü kaçınılmaz
Birleşmiş Milletler Gıda ve Tarım Örgütü’ne göre dünya tarımı, her yıl 190 milyon tonun üzerinde gübre kullanımına dayanıyor.
Bu sistemde yaşanacak en küçük aksama bile:
- Verim kaybı
- Hasat düşüşü
- Gıda fiyatlarında sert artış
gibi sonuçlar doğurabiliyor.
Küresel etkiler büyüyor: çiftçiler alarm veriyor
ABD başta olmak üzere birçok ülkede çiftçiler artan maliyetler nedeniyle zor durumda. Motorin fiyatlarının yükselmesi ve gübreye erişimin zorlaşması, üretimi daha pahalı hale getiriyor.
Uzmanlar, bu sürecin sadece tarımı değil, genel enflasyonu da yukarı çekeceği görüşünde.
Analistlere göre Hürmüz Boğazı’ndaki ticaretin normale dönmemesi halinde kriz daha da derinleşecek. Ayrıca sigorta maliyetlerinin yüzde 0,25’ten yüzde 10 seviyesine çıkması, taşımacılığı neredeyse durma noktasına getirmiş durumda.
Bu nedenle kısa vadede:
- Gübre fiyatlarının yüksek kalması
- Tarımsal üretimin düşmesi
- Gıda fiyatlarının artması
bekleniyor.
Savaşın etkisi artık cephelerle sınırlı değil. Tarım ve gübre üzerinden tüm dünyayı etkileyen bu kriz, doğrudan sofralara yansıyabilecek yeni bir küresel gıda şokunun habercisi olarak görülüyor.