Online yemek siparişi pazarı büyürken, bu büyümenin maliyeti küçük işletmelerin sırtına biniyor. Türkiye Lokantacılar ve Pastacılar Federasyonu Başkanı Sayit Karabağlı, platformların başlangıçta düşük görünen komisyon oranlarının reklam, kurye, kampanya ve ek hizmet bedelleriyle birlikte yüzde 45-50 seviyelerine kadar çıktığını belirterek, küçük esnafın bu yük altında ayakta kalmakta zorlandığını söyledi.
Küçük işletmelerin en büyük şikâyeti yüksek komisyon
Yeme-içme sektöründe faaliyet gösteren küçük işletmeler için online platformlar artık yalnızca satış kanalı değil, aynı zamanda ciddi bir maliyet kapısı haline gelmiş durumda. Türkiye Lokantacılar ve Pastacılar Federasyonu Başkanı Sayit Karabağlı, sistemin ilk bakışta cazip görünse de detaylara girildiğinde esnafın büyük bir yükle karşı karşıya kaldığını ifade etti.
Karabağlı’ya göre birçok işletme platformlara başlangıçta daha düşük komisyon oranlarıyla giriyor. Ancak zamanla reklam bedeli, görünürlük ücreti, kurye hizmeti ve kampanya katılımı gibi ek kalemlerle toplam maliyet katlanıyor. Federasyonun değerlendirmesine göre bazı işletmelerde bu oranlar yüzde 45-50 seviyelerine kadar yükseliyor. Karabağlı, bu tabloyu “Ek kalemler işletmeye yük olmamalı. Emlak komisyonlarında olduğu gibi bir üst sınır olmalı” sözleriyle özetledi.
Kampanya baskısı kâr marjını eritiyor
Sektör temsilcilerine göre sorun yalnızca komisyon oranlarıyla sınırlı değil. Platformlar üzerinden daha fazla görünür olmak isteyen işletmeler, sık sık “joker kampanya” benzeri indirim programlarına katılmak zorunda kalıyor. Bu kampanyalarda yüzde 40-50’ye varan indirimler devreye girerken, işletmelerin zaten daralan kâr marjı daha da küçülüyor.
Üstelik esnafın itiraz ettiği bir başka konu da komisyon hesaplamasının zaman zaman indirimli fiyat yerine ürünün normal fiyatı üzerinden yapılabilmesi. Örneğin 500 liralık bir ürün yüzde 20 indirimle 400 liraya satılsa bile, komisyonun 500 lira üzerinden hesaplandığı örneklerin bulunduğu belirtiliyor. Bu durum, indirim yapan işletmenin aynı anda hem kampanya maliyetini hem de yüksek komisyon yükünü taşımasına yol açıyor.
Hem siparişten hem karttan kesinti iddiası
Karabağlı’nın dikkat çektiği başlıklardan biri de yemek kartı ve online siparişin aynı işlemde birleşmesiyle ortaya çıkan “çifte komisyon” sorunu. Buna göre sipariş platform üzerinden verildiğinde bir kesinti uygulanırken, ödeme yemek kartıyla yapıldığında ikinci bir komisyon daha devreye girebiliyor.
Bu tablo küçük işletmeler açısından maliyetleri daha da artırıyor. Esnaf, artan giderleri çoğu zaman doğrudan fiyatlara yansıtmak zorunda kalıyor. Federasyona göre gıda enflasyonundaki baskının bir bölümü de tam bu noktada oluşuyor. İşletmeler kasadaki paraya baktığında zarar ettiğini görüyor; zarar eden işletme ise fiyat artırma yoluna gidiyor.
Büyük zincirlerle küçük esnaf arasında eşitsizlik tartışması
Sektörde dile getirilen bir diğer önemli eleştiri ise büyük markalarla küçük işletmeler arasında oluşan rekabet farkı. Karabağlı, bazı uluslararası zincirlerin platformlarla daha düşük komisyon oranlarıyla çalışabildiğine dair güçlü bir kanaat bulunduğunu, ancak bunun somut olarak ispatlanmasının kolay olmadığını söyledi.
Bu iddia, küçük esnafın pazarlık gücünün sınırlı olması nedeniyle sistem içinde daha dezavantajlı bir pozisyonda kaldığı tartışmasını büyütüyor. Büyük zincirler kendi tanıtım ve kampanya bütçeleriyle daha rahat hareket edebilirken, mahalle ölçeğindeki işletmeler aynı görünürlüğü elde edebilmek için ek ücret ödemek zorunda kalıyor. Sonuçta dijital vitrinde yer almak, küçük işletmeler için giderek daha pahalı hale geliyor.
İptal edilen siparişin faturası da esnafa çıkıyor
Online sipariş sistemlerinde teslimat süresi de ayrı bir baskı unsuru olarak öne çıkıyor. Özellikle büyük şehirlerde trafik, hava koşulları ve yoğunluk nedeniyle teslimat süresinin birkaç dakika sarkması bile sipariş iptaline neden olabiliyor. Ancak bu durumda hazırlanan ürün çoğu zaman yeniden değerlendirilemiyor.
Karabağlı, işletmelerin müşteriyle doğrudan iletişim kuramamasının da bu sorunu büyüttüğünü belirtiyor. Siparişin neden geciktiğini anlatamayan esnaf, iptal edilen siparişin maliyetini tek başına üstlenmek zorunda kalıyor. Bu da özellikle sıcak yemek ve kısa raf ömürlü ürünlerde doğrudan zarar anlamına geliyor.
KDV yükü de fiyat tartışmasını büyütüyor
Federasyonun gündeme taşıdığı bir diğer başlık ise KDV oranları. Karabağlı, marketten yüzde 1 KDV ile çıkan bazı ürünlerin lokanta ve pastane işletmelerinde yüzde 10 KDV ile satışa sunulduğunu, aradaki farkın işletmeler üzerinde ciddi baskı yarattığını belirtiyor.
Tüketici çoğu zaman ödediği fiyatın içinde vergi yükünün ne kadar etkili olduğunu görmüyor. Bu nedenle oluşan fiyat artışlarının tamamı işletmeye yöneltilen eleştirilerle karşılanıyor. Sektör temsilcileri ise hem platform maliyetleri hem vergi yükü hem de operasyon giderleri bir araya geldiğinde fiyat artışlarının kaçınılmaz hale geldiğini savunuyor.
Federasyon kendi sistemini bayram sonrası devreye alacak
Türkiye Lokantacılar ve Pastacılar Federasyonu, bu tabloya karşı alternatif bir dijital sipariş sistemi üzerinde çalıştığını da duyurdu. Karabağlı’nın verdiği bilgiye göre bayram sonrasında devreye alınması planlanan sistemde komisyon modeli yerine aylık 7 bin 500 lira sabit aidat uygulanacak.
Yeni modelde sisteme katılan her işletmenin kendi sipariş altyapısına ve profesyonel web sitesine sahip olacağı belirtiliyor. Siparişlerin doğrudan işletmenin hesabına düşmesi, böylece aradaki komisyon ve ödeme bekleme süresinin ortadan kalkması hedefleniyor. Ayrıca işletmelerin kendi kampanyalarını ve fiyatlarını kendilerinin yöneteceği, yabancı turistler için İngilizce menü ve QR kodla sipariş gibi ek çözümlerin de sistemde yer alacağı ifade ediliyor.